Er zit een changemaker in ieder van jullie | Il y a un initiateur de changement en chacun d’entre vous

(version française en-dessous)

mohamed-el-bachiri-speech

 

Gefeliciteerd. Vandaag beginnen jullie aan een nieuw hoofdstuk. Spannend! Een witte bladzijde die jullie zélf gaan invullen door de keuzes die jullie zullen maken. Sommigen worden leiders, anderen liever niet. En dat is ook goed. Maar iederéén kan het verschil maken, en dus ook jullie.

Ik ging jullie vandaag vijf tips meegeven, maar daar ben ik van afgestapt. Het voelde wat ongemakkelijk om tips mee te geven als ondertussen de wereld in brand staat. Istanboel werd vorige week geteisterd door aanslagen, net als Parijs, Ankara, Nice en Beiroet eerder dit jaar. Ook Brussel bleef niet gespaard op 22 maart. Deze week konden we live en in real time volgen hoe mensen in Oost-Aleppo hun laatste smeekbedes de wereld instuurden. Ze schreeuwden het uit: “Ik besta, ik ben hier en ik wil leven. Help mij.” En we stonden erbij en keken ernaar.

 Maar wat wil ik dan wel meegeven? Ik wil vandaag verhalen vertellen over mensen die ons de weg wijzen op cruciale momenten en tonen dat we altijd een keuze hebben, en die moeten maken. Mensen die door wat hen is aangedaan alle recht hebben om te haten, maar ervoor kiezen om dat niet te doen. Mensen die ‘mentale’ changemakers. Antoine Leiris is zo iemand. Deze Franse journalist verloor zijn vrouw bij de aanslagen in Parijs en diende de terroristen van repliek: “Mijn haat krijgen jullie niet”.

Maar ook dichter bij huis laten mensen van zich horen, zoals Mohamed El Bachiri: een Marokkaanse Belg, moslim en Molenbekenaar. Door zijn naam, geloof, en het droeve imago van zijn gemeente beschouwt de helft van de wereld hem als een terrorist. Maar hij is ook de man van Loubna Lafquiri, de moeder van zijn kinderen die tijdens de aanslagen in Brussel om het leven kwam. Zijn verdriet is onmetelijk, maar hij blijft overeind dankzij de liefde en door zijn geloof in de mensheid. Wat Mohamed El Bachiri ons vooral leert, is dat zijn stem een rol speelt. Ondanks alle ellende staat hij op en vertelt hij zijn verhaal. Hij had de keuze om te haten, maar hij koos ervoor om lief te hebben. Ook jullie hebben die keuze, net zoals jullie stem ook meetelt. Iederéén kan het verschil maken, ook jullie. Dus sta op en laat van jullie horen!

Als politica probeer ik met veel schroom en nederigheid te luisteren naar wat dit tijdsgewricht ons probeert te zeggen. Soms weet ik het ook niet. Iets niet weten is eerder een sterkte dan een zwakte. As ik het niet weet, dan duik ik in mijn boeken. Zo kwam ik uit bij het boek van de Frans-Libanese schrijver Amin Maalouf, De ontregeling van de wereld. We zijn de 21e eeuw binnengegaan zonder kompas, zegt hij. De wereld is ontregeld – financieel, economisch, klimatologisch, maar ook ethisch en moreel –, en het lijkt wel of die ontregelingen vandaag allemaal samenkomen.

De wereld is te complex is geworden voor één simpel antwoord. Maar een eerste stap richting oplossing is durven denken met een andere bril op. Dat vergt lef, wijsheid, en een open geest. We moeten de handen in mekaar slaan, onszelf en anderen geruststellen, luisteren, grenzen bepalen, bruggen bouwen en de boel bij elkaar houden. Dat is de taak waar we vandaag voor staan, dat is ook de taak waar jullie voor staan. Er zit een changemaker in elk van jullie. Iederéén kan het verschil maken, ook jij.

Ik zie sommigen onder jullie al verbaasd kijken: “Moeten wíj de wereld gaan redden?” Ja! Jullie zijn aan zet. En er zijn al mensen jullie voorgegaan. Denk maar aan Khadija Hamouchi uit Molenbeek. Zij ontwierp een app die jongeren voorbereidt op de arbeidsmarkt in Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Haar visionaire idee werd opgepikt door Silicon Valley en rijgt internationale prijzen aan elkaar. Van Molenbeek naar Silicon Valley, il faut le faire. 26  jaar oud, dames en heren. Of neem nu Boyan Slat, de Nederlandse jongeman die onze oceanen wil redden via een installatie die het drijvend afval uit de oceanen verzamelt. Hij is 22 jaar.

Opnieuw zie ik jullie denken: “Moeten wij dan ook dingen gaan uitvinden om iets te betekenen?” “Is dat dan de maatstaf of het referentiepunt?” “Maken we enkel op die manier een verschil?” Neen. The next big thing are a lot of small things by a lot of small people, daar ben ik van overtuigd.

En dat begint bij keuzes die je elke dag maakt. Hou de deur eens open voor je bejaarde buurvrouw. Zeg eens “goeiendag” tegen de Jef of Mohamed van achter de hoek. Schenk wat weg aan een hulporganisatie. Op elk moment van de dag kies je ervoor om een verschil te maken. Grijp je kans en doe er iets mee, want dit is jouw tijd om op te staan, erin te duiken en een impact te maken.

Jullie worden de ‘Millennials’ genoemd. Er wordt gezegd dat jullie generatie narcistisch en verwend zou zijn. Maar ik zie een groep jongeren die in het Verenigd Koninkrijk tégen de brexit heeft gestemd. Mochten de jongeren aan zet zijn, dan zou het Verenigd Koninkrijk vandaag nog bij de Europese Unie horen. Er wordt gezegd dat jullie ongeduldig en verslaafd zijn aan tablets en smartphones. Maar ik zie een generatie die in de Verenigde Staten de straat op trekt om te demonstreren tégen Donald Trump. Er wordt gezegd dat jullie egoïstisch en lui zouden zijn. Maar ik kan jullie garanderen dat mijn medewerkster in het Vlaams Parlement, die hier vandaag ook als pas-afgestudeerde VUB-er in de zaal zit, helemaal niet egoïstisch of lui is, maar juist ijverig, hulpvaardig en toegewijd. Wat er ook wordt gezegd over jullie, ik zie een generatie voor mij die kritisch durft nadenken, vrij van vooroordelen en dogma’s, een generatie die hoop uitstraalt.

Er wordt ook gezegd dat Millennials geen echte vriendschappen meer zouden durven sluiten en eenzaam zijn. Misschien kennen jullie dat gevoel wel, het unheimliche gevoel om nergens bij te horen? Om je niet verbonden te voelen? Uit cijfers van de OESO blijkt dat België slecht scoort inzake the sense of belonging bij jongeren, het gevoel nergens thuis te horen. Nochtans is dit gevoel een belangrijke menselijke behoefte. Het geeft waarde aan het leven en het bepaalt in sterke mate de betrokkenheid bij de samenleving. Dat geldt voor alle jongeren, misschien ook voor vele jongeren hier in de zaal, en nog meer voor jongeren met een migratie-achtergrond. Sommigen hebben zelfs het gevoel uitgespuwd te worden door de Belgische samenleving. Hoe is dat toch mogelijk?

Is het omdat we elkaar niet kennen? Is het omdat we elkaars verhalen niet kennen? Iedereen kent Romeo en Julia, maar niemand kent de Arabische versie Layla en Majoun. Iedereen kent One Direction, maar niemand kent zijn tegenhanger uit het Midden-Oosten. En ze bestaan echt. Hetzelfde geldt voor de topactrice Hiam Abbas die recent nog in het Kaaitheater: zij is de Arabische Cate Blanchett. De meesten kennen Simone de Beauvoir, maar wie kent er Fatima Mernissi? Toen Fatima Mernissi, mijn intellectueel kompas, vorig jaar overleed, had ik dat unheimliche gevoel, juist omdat niemand wist wie ze was.

Wij kennen elkaars verhalen niet, wij kennen elkaars slaapliedjes niet, elkaars taboes niet, wij weten van elkaar niet hoe we om onze geliefden rouwen. Wij kennen elkaars cultuur niet. En dus blijven we vreemden voor elkaar, ongeacht het aantal jaren dat we hier samenwonen. Vandaag hebben we plekken nodig waarin we de verhalen horen. De cultuurhuizen zijn voor mij zo’n plek om deze verhalen te laten vertellen. Een plek waar we de Laylas en Majouns kunnen leren kennen. Waar de Cate Blanchetts van de Arabische wereld kunnen schitteren. We hebben plekken nodig die ook het moeilijke verhaal brengen, plekken waar we kunnen verbinden en waar je elkaar kan ontmoeten. Waar de verhalenvertellers thuis zijn, waar je elkaar kan ontmoeten. Cultuurhuizen zouden zo’n plek moeten zijn, maar universiteiten ook.

De VUB is ook zo’n plek. Een warm en redelijk eigenzinnig huis waar kritisch wordt nagedacht en elke dag bruggen worden gebouwd. Jullie studie aan de universiteit zit er op, maar de VUB draag je voor altijd met je mee. Na al die jaren zit de VUB nog altijd right under my skin. En het vervult me dan ook met trots dat mijn alma mater zich niet alleen in woorden opwerpt als bruggenbouwer, maar ook in daden. Dit academisch jaar heeft de VUB beslist dat er een leerstoel Fatima Mernissi komt. Fatima Mernissi, een Marokkaanse sociologe en een vernieuwende stem binnen het moderne islamdebat en een bruggenbouwer avant la lettre.

Maar ook een feministe. “Vergeet nooit dat een politieke, religieuze of economische crisis volstaat opdat de rechten van de vrouw opnieuw in vraag worden gesteld. Deze rechten zijn nooit verworven. Vrouwen moeten waakzaam blijven, hun ganse leven lang.” Het hadden de woorden van Fatima Mernissi kunnen zijn, maar het zijn de woorden van Simone de Beauvoir. Ze zijn jammer genoeg nog altijd brandend actueel. Want vandaag staan vrouwenrechten meer dan ooit onder druk. Zelfs in de studentenkringen van de VUB vindt seksisme een vruchtbare voedingsbodem. Op de commotie van vorige week antwoordde de rector ferm: “Studentikoze tradities ja, seksisme, nee.”  Maar ook: We moeten met z’n allen overtuigd geraken dat iedereen beter af is in een wereld zonder seksisme. En aanklagen waar gesprek niet werkt, tonen hoe het anders kan.” Ze voegde er op het einde van haar opiniestuk aan toe: “De strijd tegen het seksisme is geen strijd van vrouwen tegen mannen, maar van mannen en vrouwen voor vrijheid en gelijkheid.” De studentenkringen hebben het begrepen. Deze week gingen ze aan de slag met een ambitieus debat op de campus over seksisme. En zo ken ik mijn VUB.

Toen ik begon te studeren kreeg ik alle mogelijke steun van de VUB. Nu lijkt het alsof je dat je het allemaal zelf hebt gedaan, maar je vergeet ook snel wat een universiteit allemaal voor jou heeft gedaan. Ik zou het niet gehaald hebben zonder de goede zorgen van de VUB, ook al had ik de sociale en intellectuele capaciteiten. Ik heb het gehaald dankzij een studiebeurs en een toelage van de VUB. Of beter gezegd: dankzij de jobdienst die me studentenjobs toeschoof, dankzij de man van de sociale dienst die ervoor zorgde dat ik financiële ademruimte kreeg, dankzij de vriend die me zijn sous-sol leende waar de ratten ’s nachts rondtrippelden, maar waar ik rustig kon studeren, en ook dankzij de proffen die me kritisch leerden nadenken. Leerstof vergeet je  ̶  of althans, ik ben de meeste leerstof vergeten  ̶  maar de herinnering aan de mensen die beslissen een deel van je parcours mee te lopen vergeet je nooit. Het geluk om de juiste mensen te ontmoeten op het juiste moment, maakt dat je slaagt of faalt. Of het in de ene of de andere richting kantelt, hangt vaak af van toeval. De scheidingslijn is flinterdun.

Mijn ouders hadden met hun acht kinderen in een kleine sociale woning wel andere zorgen aan hun hoofd. Ik ben opgegroeid in een zogenaamde kansarme volkswijk waar niémand ging verder studeren. Mijn ouders migreerden in de jaren ’60 van Marokko naar België en konden niet lezen of schrijven, maar ze hadden wél de vastberaden wil om hun kinderen een betere toekomst te geven. Net zoals alle ouders die hier vandaag aanwezig zijn.

Als arbeidersdochter en een van de eerste studenten van Marokkaanse origine aan de VUB belandde ik tussen dochters en zonen van dokters en advocaten. De stap was groot, in het begin té groot. Ik miste elk ankerpunt en kon mezelf aan niets of niemand meten. De wereld die ik achterliet was helemaal verwonderd dat ik rechten ging verder studeren. “Dat is toch niets voor jou, je kan toch beter snit en naad volgen? Op je achttiende zal je getrouwd zijn en kinderen krijgen, dat is zo in jullie cultuur”, zei mijn toenmalige schooldirectrice. En zie mij hier nu staan: advocate en volksvertegenwoordiger in het Vlaams Parlement.

Dames en heren, ik ben begonnen met 10% slaagkansen. Ik ben geëindigd met 100% kansen. Vandaag zitten jullie hier ook met 100% slaagkansen en dat betekent iets. Dat jullie in staat zijn om je tanden ergens in te zetten en hardnekkig vol te houden. Dat jullie ingewikkelde zaken niet uit de weg gaan en geen genoegen nemen met eenvoudige, simplistisch voorgestelde antwoorden. Binnen enkele weken geven jullie de toekomst vorm met eigen ideeën en passies. Binnen enkele decennia nemen jullie de beslissingen die het verschil maken in de samenleving. Neem je masterdiploma in ontvangst, en be a changemaker. Begin iets dat er toe doet en maak het verschil, maar vergeet vooral niet dat het denken zich nooit mag onderwerpen, want zich onderwerpen betekent het einde van alle denken.

Bedankt.

mohamed-el-bachiri-speech

Il y a un initiateur de changement en chacun d’entre vous

Félicitations ! Aujourd’hui, vous commencez un nouveau chapitre. C’est excitant ! Une page blanche que vous allez vous-mêmes remplir par les choix que vous ferez. Certains deviennent des dirigeants, d’autres ne préfèrent pas. Et c’est bien aussi. Mais tout le monde peut faire la différence, vous aussi.

J’allais vous donner cinq conseils, mais j’ai changé d’avis. Il est inconfortable de donner des conseils quand le monde s’embrase. La semaine dernière, Istanbul a été touchée par des attentats, tout comme Paris, Ankara, Nice et Beyrouth plus tôt cette année. Bruxelles non plus n’a pas été épargnée le 22 mars. Cette semaine, nous avons pu suivre en direct et en temps réel comment les personnes à l’Est d’Alep ont envoyé au monde leurs dernières suppliques. Ils l’ont crié haut et fort : « J’existe, je suis ici et je veux vivre. Aidez-moi. » Nous y étions et nous les regardions.

Mais qu’ai-je envie de partager avec vous ? Aujourd’hui, je veux vous raconter des histoires de personnes qui nous guident à des moments cruciaux et nous montrent que nous avons toujours le choix, et que nous devons le poser ce choix. Des personnes qui, à cause de ce qu’on leur a fait, ont tous les droits d’haïr, mais choisissent de ne pas le faire. Des personnes qui sont des initiateurs de changements « mentaux ». Antoine Leiris est une telle personne. Ce journaliste français a perdu son épouse dans les attentats de Paris et a rétorqué aux terroristes : « Vous n’aurez pas ma haine ».

Mais plus près de chez nous aussi, des gens se font entendre, comme Mohamed El Bachiri : un belgo-marocain, musulman et Molenbeekois. De par son nom, ses convictions religieuses, et la triste image de sa commune, la moitié du monde le considère comme un terroriste. Mais, c’est aussi le mari de Loubna Lafquiri, la mère de ses enfants, qui a perdu la vie lors des attentats de Bruxelles. Sa tristesse est incommensurable, mais il reste debout grâce à l’amour et à sa croyance en l’humanité. Ce que Mohamed El Bachiri nous apprend surtout, c’est que sa voix joue un rôle. Malgré tout le malheur, il reste debout et nous raconte son histoire. Il avait le choix d’haïr, mais il a choisi l’amour. Vous avez également ce choix, tout comme votre voix compte aussi. Tout le monde peut faire la différence, vous aussi. Donc, levez-vous et faites-vous entendre !

En tant que politicienne, j’essaie, avec beaucoup de timidité et d’humilité d’écouter ce que cette ère essaie de nous dire. Parfois, je ne sais pas non plus. Ne pas savoir quelque chose, c’est plutôt une force qu’une faiblesse. Lorsque je ne sais pas quelque chose, je me plonge dans mes bouquins. Je suis ainsi tombée sur  l’ouvrage de l’écrivain franco-libanais Amin Maalouf, Le dérèglement du monde. Nous sommes entrés dans le 21e siècle sans boussole, déclare-t-il. Le monde est déréglé – financièrement, économiquement, climatologiquement, mais aussi éthiquement et moralement – et il semble toutefois que ces dérèglements viennent tous en même temps aujourd’hui.

 Le monde est devenu trop complexe pour une simple réponse. Mais la première étape vers la solution consiste à oser réfléchir en posant un autre regard. Cela nécessite de l’audace, de la sagesse et une ouverture d’esprit. Nous devons unir nos forces, nous rassurer et rassurer les autres, écouter, fixer des limites, jeter des ponts et garder l’unité. C’est la tâche devant laquelle nous devons faire face, c’est également votre tâche. Il y a un initiateur de changement en chacun d’entre vous. Tout le monde peut faire la différence, vous aussi.

Je vois certains d’entre vous, regarder avec étonnement : « Devons-nous aller sauver le monde ? » Oui ! C’est votre tour. D’autres personnes vous ont précédés. Pensez, par exemple, à Khadija Hamouchi de Molenbeek. Elle a développé une app qui prépare les jeunes au marché du travail en Afrique du Nord et au Moyen-Orient. Son idée visionnaire a été reprise par la Silicon Valley et s’est vue décerner un prix international. De Molenbeek à la Silicon Valley, il faut le faire. 26 ans, mesdames et messieurs. Ou prenez l’exemple de Boyan Slat, le jeune homme néerlandais qui veut sauver nos océans via une installation qui collecte les déchets flottants sur les océans. Il a 22 ans.

Je vous vois à nouveau réfléchir : « Devons-nous également inventer des choses pour  signifier quelque chose ? » « S’agit-il de la base ou du point de référence ? » « N’est-ce qu’en agissant de la sorte que nous ferons la différence ? » Non. The next big thing are a lot of small things by a lot of small people, j’en suis convaincue.

Et cela commence par les choix que vous posez tous les jours. Gardez la porte ouverte à une voisine âgée. Dites « bonjour » aux Jef ou Mohamed de votre quartier. Faites un don à un organisme d’aide.  À tout moment de la journée, vous pouvez choisir de faire la différence. Saisissez votre chance et faites-en quelque chose, car le moment est venu pour vous de vous lever, d’y plonger et d’avoir un impact.

On vous appelle les « Millennials ». On dit que votre génération serait narcissique et gâtée. Mais je vois un groupe de jeunes qui, au Royaume Uni a voté contre le Brexit. Si la parole était donnée aux jeunes, le Royaume Uni ferait encore partie de l’Union européenne aujourd’hui. On dit que vous êtes impatients et accros à vos tablettes et smartphones. Mais je vois une génération qui, aux États-Unis, va dans la rue pour manifester contre Donald Trump. On dit que vous êtes égoïstes et paresseux. Mais je peux vous garantir que ma collaboratrice au Parlement flamand, qui vient juste de terminer ses études à la VUB, se trouve dans la salle et n’est absolument pas égoïste ou paresseuse, mais juste appliquée, serviable et engagée. Quoi qu’on dise de vous, je vois une génération qui ose réfléchir de manière critique, libre de préjugés et de dogmes, une génération qui rayonne l’espoir.

On dit également que les Millenials n’oseraient plus engager de véritables amitiés et seraient solitaires. Peut-être avez-vous ce sentiment, le sentiment étrange de n’appartenir à aucun groupe ? De ne pas vous sentir connectés ? Il ressort des chiffres de l’OCDE que la Belgique obtient un mauvais score en ce qui concerne le sentiment d’appartenance chez les jeunes, le sentiment de n’être jamais chez soi. Cependant, ce sentiment est un besoin humain important. Il donne de la valeur à la vie et détermine fortement l’implication dans la société. Cela vaut pour tous les jeunes, peut-être même pour de nombreux jeunes dans cette salle, et encore plus pour les jeunes issus de l’immigration. Certains ont même le sentiment d’être rejetés par la société belge. Comment est-ce possible ?

Est-ce parce que nous ne nous connaissons pas les uns les autres ? Est-ce parce que nous ne connaissons pas nos histoires mutuelles ? Tout le monde connaît Roméo et Juliette, mais personne ne connaît la version arabe : Layla et Majoun. Tout le monde connaît les One Direction, mais personne ne connaît leur pendant au Moyen-Orient. Pourtant ils existent vraiment. Il en va de même pour l’actrice Hiam Abbas, qui était récemment au Kaaitheater, elle est la Cate Blanchett arabe. La plupart connaît Simone de Beauvoir, mais qui connaît Fatima Mernissi ? Lorsque Fatima Mernissi, ma boussole intellectuelle, est décédée l’an dernier, j’ai eu ce sentiment étrange, précisément parce que personne ne savait qui elle était.

Nous ne connaissons pas nos histoires réciproques, nous ne connaissons pas nos berceuses respectives, nos tabous, nous ne savons pas non plus de manière réciproque la façon dont nous pleurons nos proches. Nous ne connaissons pas nos cultures réciproques. Et nous restons donc des étrangers les uns pour les autres, quel que soit le nombre d’années que nous vivons ici. Aujourd’hui, nous avons besoin d’endroits où entendre les histoires. Les maisons de la culture sont, pour moi, l’endroit idéal pour raconter ces histoires. Un endroit où nous pouvons apprendre à connaître les Layla et Majoun. Où les Cate Blanchett du monde arabe peuvent briller. Nous avons aussi besoin d’endroits où entendre les histoires difficiles, des endroits où nous pouvons nous rencontrer et nous lier. Où les conteurs se sentent chez eux, où l’on peut se rencontrer. Les maisons de la culture devraient être un tel endroit, mais les universités également.

La VUB est aussi un tel endroit. Une maison chaleureuse et raisonnablement dogmatique où l’on réfléchit de manière critique et où des ponts sont construits chaque jour. Vos études à l’université touchent à leur fin, mais vous emporterez la VUB avec vous pour toujours. Après toutes ces années, la VUB est encore toujours right under my skin. Et cela m’emplit également de fierté que mon alma mater ne soit pas une jeteuse de ponts uniquement en paroles, mais aussi en actes.  Cette année académique, la VUB a décidé de créer une chaire Fatima Mernissi. Fatima Mernissi, une sociologue marocaine et une voix novatrice dans le débat moderne sur l’islam, et une jeteuse de ponts avant la lettre.

Mais aussi une féministe. « N’oubliez jamais qu’il suffira d’une crise politique, économique ou religieuse pour que les droits des femmes soient remis en question. Ces droits ne sont jamais acquis. Les femmes doivent rester vigilantes toute leur vie durant. » Cela aurait pu être les mots de Fatima Mernissi, mais ce sont ceux de Simone de Beauvoir. Malheureusement, ils sont encore très actuels. Car les droits des femmes sont plus que jamais sous pression aujourd’hui. Même dans les cercles estudiantins de la VUB, le sexisme trouve une terre nourricière. La rectrice a répondu fermement à toute l’agitation de la semaine dernière : « Des traditions estudiantines, oui ; du sexisme, non. »  Mais aussi : Nous devons tous être convaincus que tout le monde se portera mieux dans un monde sans sexisme. Et accuser lorsque le dialogue ne fonctionne pas, montrer comment faire autrement. » Elle ajouta à la fin de son opinion : « La lutte contre le sexisme n’est pas une lutte des femmes contre les hommes, mais des hommes et des femmes pour la liberté et l’égalité. » Les cercles estudiantins l’ont compris. Cette semaine, ils ont entamé un débat ambitieux sur le campus à propos du sexisme. Je reconnais bien là ma VUB.

Lorsque j’ai commencé mes études, j’ai reçu tout le soutien possible de la VUB. Maintenant, il semble que vous avez tout fait tout seul, mais vous oubliez aussi rapidement ce qu’une université a fait pour vous. Je n’y serais pas parvenue sans les bons soins de la VUB, même si j’avais les capacités sociales et intellectuelles. J’y suis parvenue grâce à une bourse d’étude et une allocation de la VUB. Ou mieux : grâce au service emploi qui m’a procuré des jobs d’étudiant, grâce au monsieur du service social qui a fait en sorte que j’ai pu obtenir une aide financière, grâce à l’ami qui m’a prêté son sous-sol où les rats trottinaient la nuit, mais où je pouvais étudier dans le calme, et aussi grâce aux professeurs qui m’ont appris à réfléchir de manière critique. La matière enseignée, on l’oublie, ou du moins j’ai oublié la majeure partie de la matière enseignée, mais le souvenir des personnes qui décident de suivre une partie de son parcours, on ne les oublie jamais. La chance de rencontrer les bonnes personnes au bon moment, fait que nous réussissons ou nous échouons. Que cela bascule d’un côté ou de l’autre dépend souvent du hasard. La ligne de séparation est ultra-mince.

Mes parents, avec leurs huit enfants dans une petite maison sociale, avaient d’autres soucis en tête. J’ai grandi dans ce que l’on appelle un quartier populaire pauvre, où personne ne faisait des études. Mes parents ont migré dans les années ’60 du Maroc vers la Belgique et ne savait ni lire, ni écrire, mais ils avaient toutefois la ferme volonté de donner un meilleur avenir à leurs enfants. Tout comme tous les parents présents ici aujourd’hui.

En tant que fille d’ouvrier et l’une des premières étudiantes d’origine marocaine à la VUB, j’ai atterri parmi des filles et des fils de médecins et d’avocats. Le pas fut grand, trop grand au début. Chaque point d’ancrage me manquait et je ne pouvais me mesurer à rien ni personne. Le monde que je laissais derrière moi était complètement surpris que j’aille étudier le droit. « Ce n’est pas pour toi, tu ferais mieux de suivre des cours de coupe et couture. À tes dix-huit ans, tu seras mariée et tu auras des enfants, c’est comme cela dans notre culture », me disait ma directrice d’école à l’époque. Et voyez où je suis arrivée : avocate et députée au Parlement flamand.

Mesdames et messieurs, j’ai commencé avec 10 % de chances de réussite. J’ai terminé avec 100 % de chances. Aujourd’hui, vous êtes également ici avec 100 % de chances de réussite, et cela signifie quelque chose. Que vous êtes à même de vous investir et de persévérer. Que vous n’évitez pas les choses compliquées et ne prenez pas du plaisir avec des réponses simples voire simplistes. Dans quelques semaines, vous donnerez forme à l’avenir avec vos propres idées et passions. Dans quelques décennies, vous prendrez des décisions qui feront la différence dans la société. Recevez votre diplôme de maîtrise et soyez un initiateur de changement. Commencez quelque chose qui compte et faites la différence, mais n’oubliez surtout pas que la pensée ne doit jamais se soumettre, car la soumission signifie la fin de toutes les pensées.

Merci.

 

Waar zijn de Fatima Mernissi’s van vandaag?|Où sont les Fatima Mernissi d’aujourd’hui ?

(version française en-dessous)

Fatima MernissiVandaag een jaar geleden stierf mijn intellectuele soulmate Fatima Mernissi (1940-2015). Deze “Simone de Beauvoir van de Maghreb” was een Marokkaanse sociologe en mijn spiritueel kompas zoals ze het ook was voor generaties jonge moslimvrouwen. Toen ik zoekende was naar een identiteit tussen twee werelden in, boden haar boeken me een houvast en een antwoord op vele vragen. Voor mij maakte Mernissi duidelijk dat ‘moslim’ en ‘feminist’ geen spreekwoordelijke tegenstelling hoefde te zijn.

Zelfs na haar dood slaagde ze erin om mensen te verbinden en bruggen te bouwen. Samen met het Brusselse Kaaitheater organiseerden we op Internationale Vrouwendag een ontroerende hommage aan Fatima Mernissi. Het werd een avond boordevol magie. Om haar intelectuele erfenis te eren, besliste de Vrije Universiteit Brussel om een Leerstoel Fatima Mernissi op te richten. “Om het debat over emancipatie, macht en tegenmacht te stimuleren” zei VUB-rector Caroline Pauwels daarover tijdens haar maidenspeech.

Vrouwenrechten staan meer dan ooit onder druk. In Turkije werd een controversieel wetsvoorstel waardoor verkrachters met hun minderjarig slachtoffer zouden kunnen trouwen om straffen te ontlopen net niet goedgekeurd. Yezidi en andere vrouwen doorstaan dagelijks onwaarschijnlijke wreedheden in handen van IS-strijders. NGO’s schatten dat in Argentinië en Peru elke dertig uur een vrouw wordt vermoord. Er bestaat zelfs een woord voor: “femicidio” of “femicide”.

“Grab them by the Pussy” van Donald Trump was de seksistische prelude van een misogyne en weerzinwekkende presidentscampagne tegen zijn oponent Hilary Clinton. En het werkte.

En om het dichter bij huis te houden: uit een recente bevraging van de Europese Commissie blijkt dat 4 op 10 Belgen seks zonder toestemming goedpraten. En zo verovert Belgie een plek in de Europese achterhoede.

De profetische woorden van Simone de Beauvoir blijven schrijnend actueel: “Vergeet nooit dat een politieke, religieuze of economische crisis volstaat opdat de rechten van de vrouw opnieuw in vraag worden gesteld. Deze rechten zijn nooit verworven. Vrouwen moeten waakzaam blijven, hun ganse leven lang.”.

Daarom is het hoog tijd dat de nieuwe Fatima Mernissi’s opstaan en het terugschroeven van de rechten van de vrouw niet alleen aanklagen, maar ook daadwerkelijk aanpakken. Zoals Mernissi het deed door de pen en het denken als wapen te gebruiken. ”Laat daarom van je horen! Mannen en vrouwen samen. Want als we vandaag niet luidop spreken en schrijven, komt er een moment dat we moeten zwijgen, dat we moeten toegeven dat anderen het hebben overgenomen.”

Yamila Idrissi
Brussels Volksvertegenwoordiger voor de sp.a in het Vlaams Parlement

Fatima Mernissi

 

Aujourd’hui, cela fait un an que mon âme sœur intellectuelle, Fatima Mernissi nous a quitté (1940-2015). Cette « Simone de Beauvoir du Maghreb » a été une sociologue marocaine et ma boussole spirituelle comme elle l’a été pour des générations de jeunes musulmanes. Alors que j’étais à la recherche d’une identité entre deux mondes, ses ouvrages m’ont offert un point de repère et une réponse à de nombreuses questions. Pour moi, Fatima Mernissi m’a fait clairement comprendre que « musulmane » et « féministe » ne devaient pas nécessairement s’opposer.

Même après sa mort, elle est parvenue à lier les gens, à jeter des ponts. En collaboration avec le Kaaitheater bruxellois, nous avions organisé une vibrant hommage à Fatima Mernissi lors de la Journée Internationale de la Femme. Ce fut une soirée pleine de magie. Pour honorer son héritage intellectuel, la Vrije Universiteit Brussel a décidé de créer une Chaire universitaire Fatima Mernissi. « Pour stimuler le débat sur l’émancipation, le pouvoir et le contre-pouvoir », a déclaré la rectrice de la VUB, Caroline Pauwels lors de son discours inaugural.

Les droits des femmes sont plus que jamais sous pression. En Turquie, une proposition de loi controversée permettant aux violeurs d’épouser leur victime mineure a failli être approuvée. Les Yézidis et autres femmes supportent quotidiennement les atrocités improbables des combattants de l’EI. Des ONG estiment qu’en Argentine et au Pérou, une femme est assassinée toutes les trente heures. Il existe même un mot pour qualifier ces actes : « femicidio » ou « féminicide ».

Le « Grab them by the Pussy » de Donald Trump fut le prélude sexiste d’une campagne présidentielle misogyne et répugnante contre son opposante Hilary Clinton. Et cela a fonctionné.

Et pour se rapprocher un peu de chez nous : il ressort d’un récent sondage de la Commission européenne que 4 belges sur 10 n’ont aucun problème avec le sexe sans consentement. Et la Belgique remporte ainsi une place dans l’arrière-garde européenne.

Les paroles prophétiques de Simone de Beauvoir restent criantes d’actualité : « N’oubliez jamais qu’il suffira d’une crise politique, économique ou religieuse pour que les droits des femmes soient remis en question. Ces droits ne sont jamais acquis. Vous devrez rester vigilantes votre vie durant. »

C’est pourquoi il est grand temps que de nouvelles Fatima Mernissi se lèvent et dénoncent non seulement la réduction des droits des femmes, mais luttent aussi efficacement contre celle-ci. Comme Fatima Mernissi l’a fait en utilisant sa plume et sa pensée comme une arme. « Faites-vous entendre ! » Hommes et femmes ensemble. Car si, aujourd’hui, nous ne parlons pas ouvertement et n’écrivons pas, il viendra un moment où nous devrons nous taire, où nous devrons admettre que les autres ont pris le relais. »

Yamila Idrissi
Députée bruxelloise pour le sp.a au Parlement flamand

Het zal van de vrouwen moeten komen?! | Cela devra-t-il venir des femmes ?!

(version française en-dessous)

hiam-abbasHiam Abbass in the Eyes of Heaven van Rachid Benzine

Those bastards think because they posses the ‘Sacred Argument’ they can silence and oppress us. Our time has come! The time to be, to love, to hope. We will not let these fanatics tell us: “This is your last hour”. Deze woorden uit de monoloog In the Eyes of Heaven van Rachid Benzine, Europa’s grote voortrekker van een islam van de 21e eeuw, weerklonken twee dagen na de aanslagen van 22 maart in het Brusselse Kaaitheater. Het was geen evidente opgave: voor het theaterhuis – het theaterstuk laten doorgaan of niet? – en voor mezelf: al twee dagen was ik sprakeloos, verdrietig, woedend én angstig. Maar de krachtige woorden van Benzine, uitgesproken door de Palestijnse actrice Hiam Abbass leidde tot een louterende catharsis. Ontreddering maakte plaats voor troost, angst voor hoop.

Op die bewuste donderdagavond in maart zwierde Hiam Abbass – de ‘Helen Mirren’ van de Arabische wereld – in een donkerrode jurk over de planken van het Kaaitheater. Ze stak een sigaret op en vertelde over haar familie, de liefde en de dagelijkse sores van barbaarse klanten die komen en gaan. In tegenstelling tot mijn moeder, heb ik mijn eigen plek. Mijn moeder was een legerhoer. Dat is geen uitdrukking, dat is letterlijk wat ze was. Geen militaire barakken zonder bordelen! Ze verleende haar diensten aan generaties soldaten om mij te voeden en mijn opleiding te kunnen bekostigen. […] Nog tien jaar voor mijn dochter is afgestudeerd. Nog tien jaar sterk blijven. Tien jaar lijkt een eeuwigheid.

Aan het woord is Nour, een prostituee in Tunesië tijdens de Arabische Lente, maar het kan ook Egypte zijn. Nour betekent ‘licht’. In de Koran wordt een onderscheid gemaakt tussen zonlicht (siraaj of سراج) en maanlicht (nour of نور‎‎). Van oudsher staat de maan zowel symbool voor vrouwelijkheid, hoop en genezing als voor onheil. Rachid Benzine koos haar naam niet voor niets. In het stuk werd Nours vrouwelijkheid tegelijk bezongen en beschimpt, het was haar verlossing én haar doodsteek.

Hoezeer de zedeloze gouverneurs, zakenlieden, religieuze leiders en westerse journalisten hun onzedelijke fantasieën op haar loslieten, op geen enkel moment zag ik een slachtoffer op scène. Zelfverzekerd en wars van grandeur keek ze je aan, zonder ook maar een greintje medelijden op te wekken. “Het zijn vrouwen die de samenleving opbouwen”, zei de wereldvermaarde sociologe Fatima Mernissi, mijn intellectuele soulmate die een wezenlijke invloed uitoefende op mijn ontwikkeling en die van miljoenen jonge moslima’s. “Weet je waarom? We hebben geen keuze. Ofwel hou je je mond en word je vernederd, ofwel doe je wat ik doe: je schreeuwt.” En Nour was zo’n schreeuwer, ze liet zich niet doen, ook al bekocht ze dat met haar eigen leven.

Op zondag 13 november herdenken we de aanslagen in Parijs die de westerse wereld op haar grondvesten deed daveren. Net daarom ga ik op 15 november nog eens kijken naar In the Eyes of Heaven in het Kaaitheater. De vechtlust waarmee wij onze waarden en steden in de nadagen van de aanslagen niet wilden opgeven, herken ik in de veerkracht van de vrouw die met opgeheven hoofd de Arabische Lente trotseerde. Een jaar geleden werd Hiam Abbass onthaald op een staande ovatie. In die ovatie weerklonk de wil om samen het verdriet te overstijgen, om de stad weer waardig op te eisen. Nour betekent licht, vrouwelijkheid, genezing en vooral: hoop. Dat is wat we vandaag nodig hebben in de Arabische wereld. Dat is wat we vandaag nodig hebben in Brussel. Zeker in deze donkere dagen.

Yamila Idrissi

 In the Eyes of Heaven, geschreven door Rachid Benzine, geregisseerd door Ruud Gielens en gespeeld door Hiam Abbass, speelt op 15 november in het Brusselse Kaaitheater.

hiam-abbas

Those bastards think because they posses the ‘Sacred Argument’ they can silence and oppress us. Our time has come! The time to be, to love, to hope. We will not let these fanatics tell us: “This is your last hour”. Ces mots tirés d’un monologue In the Eyes of Heaven de Rachid Benzine, l’un des principaux gardiens d’un Islam du 21e siècle, ont retenti deux jours après les attentats du 22 mars au Kaaitheater bruxellois. Ce ne fut pas une tâche facile : pour le théâtre – jouer la pièce ou non ? – et pour moi-même : les mots me manquaient déjà depuis deux jours, j’étais triste, en colère et angoissée. Mais les mots forts de Rachid Benzine, prononcés par l’actrice palestinienne, Hiam Abbas, ont mené à une catharsis purificatrice. Le désarroi a fait place à la consolation et la peur à l’espoir.

Ce jeudi soir-là, en mars, Hiam Abbass – la « Helen Mirren » du monde arabe –  s’élança sur la scène du Kaaitheater dans une robe rouge foncé. Elle alluma une cigarette et parla de sa famille, de l’amour et des boutons de fièvre quotidiens des clients barbares qui vont et viennent. Contrairement à ma mère, j’ai mon propre endroit. Ma mère était une prostituée de l’armée. Ce n’est pas une expression, c’est littéralement ce qu’elle était. Pas de baraquements militaires sans bordels ! Elle a offert ses services à des générations de soldats afin de m’éduquer et de pouvoir me payer une formation. […] Encore dix ans avant que ma fille n’ait son diplôme. Rester forte pendant dix ans encore. Dix ans, cela semble une éternité.

C’est Nour qui parle, une prostituée de Tunisie lors du Printemps arabe, mais il peut également s’agir de l’Égypte. Nour signifie « lumière ». Dans le Coran, on fait la distinction entre la lumière du soleil (siraaj ou سراج) et la lumière de la lune (nour ou نور‎‎). De tout temps, la lune est à la fois le symbole de la féminité, de l’espoir et de la guérison mais aussi des catastrophes. Rachid Benzine n’a pas choisi son nom pour rien. Dans la pièce, la féminité de Nour était tant célébrée que vilipendée, c’était son salut et aussi son coup fatal.

Malgré que les gouverneurs dépravés, les hommes d’affaires, les chefs religieux et les journalistes occidentaux réalisaient leurs fantasmes lubriques sur elle, à aucun moment je n’ai vu une victime sur scène. Elle vous regardait confiante et dans toute sa grandeur, sans susciter une once de compassion. « Ce sont les femmes qui construisent la société », déclarait la sociologue de renommée mondiale, Fatima Mernissi, mon âme-sœur intellectuelle qui a exercé une réelle influence sur mon développement et celui de millions de jeunes musulmanes. « Vous savez pourquoi ? Nous n’avons pas le choix. Soit vous vous taisez et vous êtes humiliée, soit vous faites comme moi : vous criez ! » Et Nour était comme cela, elle ne se laissait pas faire, même au péril de sa propre vie.

Le dimanche 13 novembre, nous avons commémoré les attentats de Paris qui ont fait vaciller le monde occidental sur ses fondations. C’est précisément pour cela que j’irai voir une nouvelle fois la pièce In the Eyes of Heaven au Kaaitheater. La volonté de lutter avec laquelle nous n’avons pas voulu abandonner nos valeurs et nos villes dans les jours qui ont suivi les attentats, je la reconnais dans la résilience de la femme qui a défié, la tête haute, le Printemps arabe. Il y a un an, Hiam Abbass était accueillie par une ovation debout. Cette ovation se faisait l’écho de l’envie de dépasser ensemble le chagrin, d’exiger le retour de la dignité dans la ville. Nour signifie lumière, féminité, guérison et surtout : espoir. C’est ce dont nous avons besoin aujourd’hui dans le monde arabe. C’est ce dont nous avons besoin aujourd’hui à Bruxelles. Surtout en ces jours sombres.

Yamila Idrissi

In the Eyes of Heaven, écrite par Rachid Benzine, dirigée par Ruud Gielens et jouée par Hiam Abbass, sera jouée le 15 novembre au Kaaitheater bruxellois.

Speech | Discours: Een eerbetoon aan Fatima Mernissi | Un hommage à Fatima Mernissi

(version française en-dessous)

Een eerbetoon aan Fatima Mernissi
Speech gegeven in de Kaaistudio’s tijdens Een ode aan Fatima Mernissi op 8 maart 2016

Fatima Mernissi

Fatima Mernissi, Allah y rahmak

Benieuwd of je al vriendjes bent geworden met Oum Kalthoum hierboven.

Misschien zitten jullie samen al shisha lurkend naar beneden te kijken en zien jullie dat het goed is.

Misschien ben je ontroerd en heb je een brok in de keel.

Ik voel in ieder geval  jouw ziel hier vanavond aanwezig bij ons.

Fatima Mernissi Allah y rahmak,

Jij bent de vrouw die mij antwoorden gaf toen ik veel vragen had,

Jij maakte trots omdat ik mij in jouw denken kon terugvinden en je mij woorden gaf om mij te verdedigen tegen banale veralgemeningen

Je  gaf inzage in jouw ziel en dus ook in die van de islamitische vrouw

Fatima Mernissi

Ik spreek hier niet alleen voor mezelf vanavond .

Ik spreek hier ook namens al die vrouwen die door jou geïnspireerd werden.

Of ze nu gestudeerd hebben en intellectuele feministen zijn – of analfabeten

Jij beroerde al deze vrouwen

Jij sprak voor alle vrouwen.

Je ijverde voor alle vrouwen.

Je gaf alle vrouwen een stem.

Fatima Mernissi,  Allah y rahmak

Jouw persoonlijk verhaal leest als een waargebeurd duizend en een nacht sprookje.

Geboren in een harem, werd je later gelauwerd op de grootste podia.

De Simone de Beauvoir van de Arabische wereld

Een bruggenbouwer avant la lettre

Je werd gekozen door The Guardian als een van honderd invloedrijkste vrouwen van de wereld

Jij bent de vrouw die van de Islam en de Koran wapens maakte om het patriarchale machtsdenken te doorprikken.

Fatima Mernissi, Allah y rahmak

Een lichtpunt in de donkere dagen.
Vandaag, waar vrouwenrechten in naam van een godsdienst geschonden worden, gebruik jij diezelfde godsdienst om vrouwen sterker te maken.

Jouw oeuvre geeft hoop en toont ons de weg.

Fatima Mernissi,

Je bent een enfant terrible dat er in slaagde tot je laatste snik heilige huisjes omver te gooien.

Zoals je weet, wordt men in de Islamitische traditie begraven door de mannen.

Maar niet jij. Jij werd door je zusters van het eerste uur en soulmates begraven.

Je was consequent tot in het graf.

Zie ons hier nu zitten, zelfs na jouw dood slaag je erin te verbinden, bruggen te bouwen en hoop te geven. Het is aan ons om jouw werk en jouw denken te eren en verder uit te dragen.

Fatima Mernissi, Allah y rahmak, rust in vrede.

 Un hommage à Fatima Mernissi
Discours donné aux Kaaistudio’s, 8 mars 2016

Fatima Mernissi

 

Fatima Mernissi, Allah y rahmak

Je suis curieuse de savoir si tu as déjà sympathisé avec Oum Kalthoum dans les cieux.

Peut-être même fumez-vous le narguilé ensemble en regardant en bas et voyez-vous que c’est bien ?

Peut-être es-tu émue et as-tu la gorge serrée ?

En tout cas, je ressens que ton âme est présente parmi nous ce soir.

Fatima Mernissi, Allah y rahmak

Tu es la femme qui m’a donné les réponses lorsque je me posais beaucoup de questions,

Tu m’as rendue fière parce que je pouvais me retrouver dans ta pensée, et tu m’as donné les mots pour me défendre contre les généralisations.

Tu as donné un aperçu de ton âme et donc aussi de la femme islamique

Fatima Mernissi

Je ne parle pas uniquement en mon nom ce soir.

Je parle ici au nom de toutes ces femmes qui ont été inspirées par toi.

Qu’elles aient fait des études et soient des féministes intellectuelles – ou qu’elles soient analphabètes

Tu as touché toutes ces femmes

Tu as parlé pour toutes les femmes.

Tu as lutté pour toutes les femmes.

Tu as donné une voix à toutes les femmes.

Fatima Mernissi, Allah y rahmak

Ton histoire personnelle se lit comme un véritable conte des milles et une nuits.

Née dans un harem, tu as été ensuite honorée sur les plus grands podiums.

La Simone de Beauvoir du monde arabe.

Une médiatrice avant la lettre.

Tu as été choisie par le journal The Guardian comme l’une des cent femmes les plus influentes au monde.

Tu es la femme qui a utilisé l’Islam et le Coran comme arme pour percer la pensée de pouvoir patriarcal.

Fatima Mernissi, Allah y rahmak

Une lueur d’espoir en ces jours sombres.
Aujourd’hui, où les droits des femmes sont bafoués au nom d’une religion, tu utilises cette même religion pour rendre les femmes plus fortes.

Ton œuvre donne de l’espoir et nous montre la voie.

 

Fatima Mernissi,

Tu es une enfant terrible qui a réussi, jusqu’à ton dernier souffle, à renverser la sacralité.

Comme tu le sais, dans la tradition islamique, on est enterré par les hommes.

Mais pas toi. Tu as été enterrée par tes sœurs des premières heures et par tes âmes sœurs.

Tu es restée cohérente jusque dans la tombe.

Regarde-nous, même après ta mort, tu réussis à nous lier, à jeter des ponts et à nous donner espoir. Il nous incombe de continuer à honorer et à diffuser ton œuvre et ta pensée.

Fatima Mernissi, Allah y rahmak, repose en paix.

Geef islamvernieuwers alle kans, nu het nog kan / Donnez toutes les chances aux modernisateurs de l’Islam, tant que c’est encore possible

(version française en-dessous)

642x999_62645382

(cc Wouter van Vooren, in De Morgen )

Geef islamvernieuwers alle kans, nu het nog kan

Dagen heb ik rondgelopen met een knoop in maag, met een dichtgeknepen keel: een unheimlich gevoel.. Ik voel bezorgdheid, woede, revolte, angst en rebellie. Ik weiger te geloven wat er vandaag aan het gebeuren is:  hoopgevende en inspirerende vernieuwers worden het zwijgen opgelegd door bedreiging en haat.

2400 jaar geleden werd Socrates gedwongen een gifbeker leeg te drinken. Omdat hij weigerde de goden te vereren die zijn stad vereerde en omdat zijn stadsgenoten vonden dat hij een slechte invloed had op de jeugd, kreeg hij de doodstraf. Socrates leerde mensen nadenken, zette hen aan om vragen te stellen, en moest dat bekopen met de dood.

Vandaag worden er in het hart van de westerse beschaving opnieuw mensen monddood gemaakt. In het moderne België, in het moderne Europa dat de Socratische vrijheden zo hoog in het vaandel draagt, worden de broodnodige vernieuwende denkers het zwijgen opgelegd door persoonlijke aanvallen, brandstichting en doodsbedreigingen.

“Dat kan niet”, zegt u?

Kijk dan eens naar Ismael Saidi, die onder de dreiging bezweek en zijn waardevol deradicaliseringsproject met informatieve films opzegde. One down.  Of kijk naar Rachid Benzine, de denker, de islamoloog, die al jaren pleit voor een kritische blik en een moderne islam: de doodsbedreigingen nemen de laatste tijd schrikbarend toe.

Vernieuwing komt vaak van individuen. Er zijn er maar een paar die kunnen spreken,  maar er zijn er veel die zoekende zijn en willen volgen. Ze bieden een kompas. Als we deze stemmen laten uitdoven, dan ontneem je de hoop aan een volledige generatie, moslim of niet, die zoekt naar perspectief en een nieuwe vorm van samenleven.

Zij die vernieuwen en verbinden, die hoop geven en inspireren, zijn in dit tijdsgewricht belangrijker dan ooit. Vandaag staan deze vertegenwoordigers van de hoop onder druk. Ze torsen de wereld op hun schouders, en niemand helpt hen dragen.  Wij als samenleving zijn ook verantwoordelijk om mee onze schouders te zetten onder de wereld die zij torsen.

De dreiging is immers enorm. De moslims en niet-moslims van België en Europa,  ouders, kinderen, gewone mensen uit gewone gezinnen worden vandaag blootgesteld aan het gevaar van het salafisme en het wahabisme. Jongeren, moslims en niet-moslims hebben honger en dorst naar meer informatie over de islam maar komen vandaag te vaak uit bij radicale stromingen en extreme Google-imams. De positieve alternatieve stemmen zijn niet beschikbaar in het Nederlands. Maar wat nog prangender is: zij worden monddood gemaakt.

Daarom doe ik deze oproep: kijk niet langer weg. Aanvaard dit niet. Nu zwijgen is mededaderschap. Als we vandaag niet luidop spreken dan komt er een moment dat we moeten zwijgen, dat we moeten toegeven dat anderen het overgenomen hebben.

Een belangrijke plaats is hier weggelegd voor de politiek. Politici moeten deze nieuwe stemmen beschermen en stimuleren.

De Belgische overheid kan niet enerzijds zeggen het radicalisme en het terrorisme te bestrijden en anderzijds de Saoedische verspreiders van het Wahabisme omhelzen. Daarom moeten de banden tussen de Grote Moskee van Brussel en Saudi-Arabië herbekeken worden.

De Grote Moskee van Brussel is de ideale uitvalsbasis voor de ontwikkeling van een centrum van hedendaagse islam. Het is niet aan de politiek om uit te maken wat zo’n vooruitstrevende islam moet zijn, wel moet ze een kader scheppen, waaruit dit kan ontspruiten. Anders dreigen we een ander democratisch principe te schenden, de scheiding tussen kerk en staat. Vooruitstrevende denkers kunnen deze islam vormgeven. Zo kan de Moskee een plek worden waar men expertise verzamelt, alternatieve interpretaties aanbiedt, Europese imams opleidt, informeert, bestudeert, progressieve werken naar het Nederlands vertaalt en kennis uitwisselt.

Een ander, onderschat maar noodzakelijk antwoord op terreur, is cultuur.

Voor Rachid Benzine en Ismael Saidi speelt cultuur, zowel persoonlijk als maatschappelijk, een belangrijke rol. Het is niet toevallig dat Ismael Saidi met zijn stuk Djihadi het theaterpodium heeft gekozen, om zijn boodschap naar de jongeren te brengen. Het is niet toevallig dat Rachid film- en theaterscenario’s schrijft.

Ismael Saidi, Rachid Benzine en anderen met hen, zijn het bewijs dat culturele humus voorlopers en avant-garde voortbrengt. Cultuurhuizen van de 21e moeten vrijplaatsen zijn die de Saidi’s en de Benzines van deze wereld een shelter bieden, waar ze gedurfde en afwijkende meningen veilig kunnen brengen. De afgelopen dagen maken deze noodzaak pijnlijk duidelijk.

Want als de samenleving zo diep geraakt is, dan toont cultuur haar ware kracht: ze geeft woorden als we ze zelf niet kunnen vinden. Juist nu moeten we de waarden die voor ons zo belangrijk zijn, opnieuw naar waarde schatten. En moeten we de juiste prioriteiten geven: Hier wordt niet aan geraakt.

Omdat we dat verplicht zijn aan jongeren zoals deze, die een persoonlijke boodschap schrijft aan Rachid Benzine, naar aanleiding van de bedreigingen.

Dear Mr. Rachid, I read about threats you receive from people who are against your progressive ideas about islam. I want to tell you that saved me from leaving islam and that I will pray for you. Kindest regards.

642x999_62645382

(cc Wouter van Vooren, dans De Morgen)

Donnez toutes les chances aux modernisateurs de l’Islam, tant que c’est encore possible

 

Pendant des jours, j’ai eu un nœud à l’estomac et la gorge serrée : un sentiment inquiétant. Je ressens de l’inquiétude, de la colère, de la révolte, de la peur et de la rébellion. Je refuse de croire ce qui se passe actuellement :  des modernisateurs plein d’espoir et inspirants sont contraints au silence par la menace et la haine.

Il y a 2400 ans, Socrate a été forcé de boire la ciguë. Parce qu’il a refusé de vénérer les dieux que sa ville vénérait et parce que les habitants de sa ville estimaient qu’il avait une mauvaise influence sur la jeunesse, il s’est vu infliger la peine de mort. Socrate a appris aux gens à réfléchir, les a incités à se poser des questions et a dû le payer de sa vie.

Aujourd’hui, au cœur de la civilisation occidentale, des gens sont également à nouveau réduits au silence. Dans la Belgique moderne, dans l’Europe moderne où prévalent les libertés socratiques, les penseurs novateurs indispensables sont réduits au silence par des attaques personnelles, incendies et menaces de mort.

« Impossible », me direz-vous ?

Pensez à Ismaël Saidi qui s’est effondré sous la menace et a renoncé à son projet de déradicalisation avec des films informatifs. Un de moins.  Ou pensez à Rachid Benzine, le penseur, l’islamologue, qui plaide depuis des années déjà pour un regard critique et un Islam moderne : les menaces de mort se multiplient à un rythme alarmant ces derniers temps.

L’innovation provient souvent des individus. Il n’y en a que quelques-uns qui peuvent parler, mais nombreux sont ceux qui sont à la recherche et veulent suivre. Ils offrent une boussole. Si nous faisons taire ces voix, on enlève l’espoir à toute une génération, musulmane ou non, qui recherche des perspectives et une nouvelle forme de société.

Ceux qui modernisent et lient, qui donnent l’espoir et inspirent, sont plus importants que jamais à cette époque. Aujourd’hui, ces défenseurs de l’espoir sont sous pression. Ils portent le monde sur leurs épaules, et personne ne les aide.  Nous, en tant que société, sommes également responsables pour porter également sur nos épaules le monde qu’ils portent.

La menace est effectivement énorme. Les musulmans et non-musulmans de Belgique et d’Europe, les parents, les enfants, les gens ordinaires provenant de ménages ordinaires sont aujourd’hui exposés au danger du salafisme et du wahhabisme. Les jeunes, musulmans et non-musulmans, ont faim et soif de plus d’informations à propos de l’Islam mais aboutissent trop souvent dans des flux radicaux et des « Imams Google » extrémistes. Les voix positives alternatives ne sont pas disponibles en néerlandais. Mais ce qui est encore plus frappant : on les réduit au silence.

C’est pourquoi je lance cet appel : ne fermez plus les yeux. N’acceptez pas cela. Se taire, c’est être complice. Si, aujourd’hui, nous ne parlons pas ouvertement, il viendra un moment où nous devrons nous taire, où nous devrons admettre que les autres ont pris le relais.

La politique a, ici, un rôle important à jouer. Les politiciens doivent protéger et stimuler ces nouvelles voix.

L’État belge ne peut pas dire d’une part qu’il lutte contre le radicalisme et le terrorisme et étreindre d’autre part les diffuseurs saoudiens du Wahhabisme. C’est pourquoi il faut revoir les liens entre la Grande Mosquée de Bruxelles et l’Arabie Saoudite.

 

La Grande Mosquée de Bruxelles est la base idéale pour le développement d’un centre de l’Islam contemporain. Ce n’est pas à la politique d’établir ce que doit être un tel Islam progressiste, mais elle doit créer un cadre duquel celui-ci peut jaillir. Sinon, nous risquons d’enfreindre un autre principe démocratique, la séparation entre l’église et l’État. Les penseurs progressistes peuvent donner corps à cet Islam. Ainsi, la Mosquée peut devenir un endroit où l’on rassemble de l’expertise, propose des interprétations alternatives, forme des imams européens, informe, étudie, traduit des ouvrages progressifs vers le néerlandais et échange des connaissances.

Une autre réponse, sous-estimée mais nécessaire, à la terreur, est la culture.

Pour Rachid Benzine et Ismaël Saidi, la culture joue un rôle important tant au niveau personnel que social. Ce n’est pas un hasard si Ismaël Saidi a choisi la scène d’un théâtre avec sa pièce « Djihad », pour faire passer son message aux jeunes. Ce n’est pas un hasard si Rachid écrit des scénarios de film et de théâtre.

Ismaël Saidi, Rachid Benzine et d’autres avec eux, sont la preuve que le terreau culturel crée des précurseurs et l’avant-garde. Les maisons de la culture du 21e doivent être des refuges pour les Saidi et Benzine de ce monde, où ils peuvent exprimer en toute sécurité des opinions audacieuses et divergentes. Les derniers jours rendent cette nécessité d’une évidence douloureuse.

Car lorsque la société est si profondément touchée, la culture montre sa véritable force : elle donne les mots lorsque nous ne sommes pas à même de les trouver nous-mêmes. C’est précisément maintenant que nous devons à nouveau apprécier ces valeurs qui sont si importantes pour nous à leur juste valeur. Et nous devons donner les bonnes priorités : On ne touchera pas à ces valeurs !

Car nous y sommes obligés vis-à-vis des jeunes comme celui-ci, qui a écrit un message personnel à Rachid Benzine, suite aux menaces.

Dear Mr. Rachid, I read about threats you receive from people who are against your progressive ideas about islam. I want to tell you that saved me from leaving islam and that I will pray for you. Kindest regards.

 

 

Een passie voor koken: mijn culinaire bijdrage in Knack’s “Hoe maakt u het?” en Le Vif: “Vous êtes un chef!”

version française en-dessous

Hoe maakt u het?
Door Pieter van Doveren en met foto’s van Diane Hendrikx.
Knack 2 december 2015.

knack5         Knack 2

(voor grote weergave: klik hier)                        (voor grote weergave: klik hier)

VOUS ÊTES UN CHEF !
Par Pieter van Doveren. Photos : Diane Hendrickx
Le Vif 27 novembre 2015

levif

Cliquez ici

 

Mijn speech voor Behoud de Begeerte: Aanbevelingen voor een nog beter leven

Deze winter kwamen we met Behoud de Begeerte samen in de Permekebibliotheek in Antwerpen om op zoek te gaan naar aanbevelingen voor een nog beter leven. Een verrijkende avond! Hieronder vind je mijn bijdrage.

IMG_4506

Hoe geef je Aanbevelingen voor een nog beter leven als de wereld in brand staat?
Hoe geef je aanbevelingen voor een nog beter leven als hoofden worden afgehakt?
Als er baby’s aanspoelen op een strand omdat ze niet welkom zijn ?
Als mensen in Parijs worden neergeschoten op plekken die ons het meest dierbaar zijn: concertzalen, sportstadia, terrasjes, restaurants.

Hoe geef je aanbevelingen voor een nog beter leven als de wereld in brand staat?

Ik weet het niet.

En als ik iets niet weet, dan duik ik in mijn boeken.

Zo ben ik uitgekomen bij Amin Maalouf, die de vinger op de wonde legt: wij zijn de 21e eeuw zonder kompas binnengegaan. De wereld is ontregeld: en niet alleen financieel, economisch klimatologisch, maar ook ethisch en moreel.

Het lijkt wel of die ontregelingen vandaag allemaal samenkomen:  we zien daar de gevolgen van: het lijkt of de wereld die  in brand staat.

Ik sta daarbij als politica en ik denk: hoe in hemelsnaam antwoorden geven op uitdagingen van de 21e eeuw als we nog altijd oplossingen  bedenken van de 20 e eeuw?

Ik weet het niet

En dat is op zich niet erg he, om dat toe te geven.

Als politica kan ik enkel met heel veel schroom en nederigheid naar deze uitdagingen kijken en trachten te luisteren naar wat dit tijdsgewricht ons probeert te zeggen. En dan kom ik tot 2 bescheiden aanbevelingen:

De eerste is “Practice what you preach”

We vinden mensenrechten allemaal heel belangrijk. En toch: als er winst in het spel is: gaan we voor de winst.

Alleen kan je je de vraag stellen: welke winst?

En heel het verhaal van Saoedi-Arabië is zo’n verhaal. We maken miljardendeals in de haven van Antwerpen, terwijl er elke dag in Saoudi-Arabie mensenrechten worden geschonden op de meest gruwelijke manier. Niet omdat die mensen iets verschrikkelijks hebben gedaan: maar omdat ze hun mening zeggen, een gedicht schrijven, als vrouw achter het stuur zitten.

En daarom kan ik alleen maar zeggen: waarden die voor ons zo belangrijk zijn, moeten we opnieuw naar waarde schatten. En moeten we de juiste prioriteiten geven: Hier wordt niet aan geraakt.

Een tweede aanbeveling gaat over hoe we met elkaar omgaan en welke rol cultuur daar bij kan spelen.

En we zien al kiemen van een nieuwe solidariteit. Nadat het jongetje aanspoelde op het strand waren er voor het eerste keer in lange tijd mensen die opstonden en die zeiden: foert regels, foert context waarin we geplaatst worden. We weten dat er problemen zijn maar nu willen we gewoon mens zijn: er is een mens in nood, er is een kind in nood: we moeten helpen.

Op het moment dat het jongetje aanspoelde vond ik geen woorden, dagenlang. Hoe benoem je het onmenselijke.

Tot het moment dat ik het gedicht van Peter Verhelst las. Hij vond de woorden die heel veel mensen niet vonden om het onmenselijke te benoemen.

Dat is de kracht van poëzie, kunst en van cultuur: woorden geven als we het zelf niet kunnen. Als de samenleving zo diep geraakt is dan tonen  kunst en cultuur hun ware kracht.

Dat zien we vandaag ook vertaald in sommige cultuurpolitiek. In Italië bijvoorbeeld, heeft men de drastische beslissing genomen: daar wordt voor elke euro die gaat naar terreurbestrijding, er ook 1 euro besteed aan cultuur.

Men heeft daar heel duidelijk gekozen: Naast terreur bestrijden moeten we cultuur promoten.

Zo belangrijk, zo wezenlijk.

Zij bedenken terreur, wij antwoorden met cultuur. Zij vernietigen beelden, wij antwoorden met kunst. Zij vernietigen boeken, wij zijn het land van de bibliotheken.

Daar ligt kracht van cultuur.

Dus als je aan mij vraagt wat zijn de antwoorden voor een beter leven? Dan zeg ik: practice what you preach, doe wat je zegt dat je wilt doen. En laat ons meer investeren in cultuur omdat ze ons leert hoe met elkaar op een anderen manier omgaan.

En ik weet het nog altijd niet, ik kan de woorden niet vinden.

En daarom laat ik graag het woord aan een schrijfster, mijn intellectuele soulmate, die mij vaak een kompas bood toen ik het nodig had: Fatima Mernissi. En zei schrijft:

“Schrijven is een van de oudste vormen van gebed. Schrijven betekent geloven dat communicatie mogelijk is, dat mensen goed zijn. Geloven ook dat je hun generositeit kunt opwekken, en hun verlangen om beter te doen.”

Dat is de kracht van literatuur. Dat is ook de kracht van cultuur.

Ik dank u.